Smart Agrometer Яңа исем – әкренләп күчәбез PlantSpectra
Керү Сатып алу

Фән

Үсемлек өчен күпме генә түгел, кайчан икәне дә мөһим

Бодайны туклындыруда туфракта культурага кирәкле туклыклы матдәләр бармы икәнен белү генә җитми. Үсемлекнең аларны кайчан алуы да мөһим. Һәр элементның үз вазифасы бар, һәм төрле үсеш фазаларындагы җитешсезлек уңышның төрле компонентларына сугарга мөмкин: яфрак мәйданына, тамыр системасына, продуктив куаклар санына, башак формалашуга яки бөртек утыруга.

Үстерү савытларында гидропоника тәҗрибәсе бодае

Безнең тикшеренү ничек үткәрелде

Һәр бодай үсемлеге бер элементы булмаган эремә салынган аерым савытта үсте. Бу нәкъ шул элемент җитмәгәндә үсемлек белән нәрсә булганын һәм ул күпме көтә алганын күрергә мөмкинлек бирә.

Теплицада гидропоника тәҗрибәсе бодае арасында тикшеренүчеләр
VMU Авыл хуҗалыгы академиясе теплицасында бодайның гидропоника тәҗрибәсе
Тәҗрибә бодае савытлары янында ак халаттагы тикшеренүче
Үсемлекләр бөтен җитешсезлек чоры дәвамында күзәтелә һәм үлчәнә
Һәр савыт – аерым җитешсезлек варианты
Доцент, д-р Ernestas Zaleckas VMU теплицасында кукуруз тамырлары булган савыт капкачын күтәрә
Доцент, д-р Ernestas Zaleckas – VMU теплицасында кукуруз тәҗрибәсе, 2026
Бодай гына түгел

Кукуруз тәҗрибәсе 2026

2026 елда VMU теплицасында кукуруз да шул ук принцип буенча үстерелә: һәр үсемлек бер элементы җитмәгән аерым савытта үсә. Кальций (Ca) җитешсезлеге дә өйрәнелә.

Җитешсезлек һәрвакытта да шунда ук күренми

Ачык симптомнар барлыкка килгәнче үк үсемлек физиологиясе үзгәрергә мөмкин, ә охшаш симптомнарны төрле элементлар яки башка стресслар китереп чыгарырга мөмкин. Шуңа күрә күз белән карау проблеманы шикләнергә ярдәм итә, ләкин ышанычлы диагноз өчен еш кына үсемлек һәм туфрак анализлары кирәк (de Bang et al., 2021; Lilay et al., 2024).

Безнең басылган, контрольдәге гидропоника тикшеренүендә бодай аерым макроэлементларсыз төрле озынлыктагы вакыт дәвамында үстерелде. Азот, фосфор һәм кальций җитешсезлеге биомасса туплануны иң нык басты. Кыскарак җитешсезлекнең тәэсире элементка бәйле булды, ә озак дәвам иткән җитешсезлек кайбер билгеләргә соңыннан торгызылмаган сизелерлек эз калдырды. Бу ашлау карарларының норма белән генә түгел, җитешсезлекнең озынлыгына һәм үсеш фазасына да бәйле икәнен күрсәтә (Petrauskas et al., 2026).

Бу җитешсезлекнең һәр көне бөтен шартларда да уңышны бер үк күләмдә киметә дигән сүз түгел. Тәэсир элементка, җитешсезлекнең көчлелегенә, үсеш фазасына, сортка, туфракка һәм һава торышына бәйле. Ләкин озакка сузылган җитешсезлек югалткан үсешнең яки уңыш потенциалының бер өлешен инде кире кайтарып булмау куркынычын арттыра.

Тәҗрибәдәге тамырлы бодай үсемлеге Тәҗрибәдәге тамырлы бодай үсемлеге Тәҗрибәдәге тамырлы бодай үсемлеге Тәҗрибәдәге тамырлы бодай үсемлеге

VMU Авыл хуҗалыгы академиясенең гидропоника тәҗрибәсе бодае.

Plants (2026) журналындагы мәкаләне уку →

Ни өчен BBCH 30–37 фазаларына игътибар кирәк?

Безнең тикшеренүдә язгы бодай гидропоника ысулы белән үстерелде. Бер макроэлемент җитешсезлеге BBCH 23 фазасында башланды һәм 21, 28 яки 35 көн дәвам итте; бу чорлар якынча BBCH 30, 32 һәм 37 фазаларына туры килде. Тәэсир элементка һәм озынлыкка бәйле булды: мәсәлән, 28 көнлек калий җитешсезлеге продуктив куаклар санын киметте, ә азот, фосфор яки кальций җитешсезлеге озайган саен биомасса югалтулары артты.

Мөһим: бу көннәр санын туфракка турыдан-туры күчерергә ярамый. Туфракта җитешсезлек 3–5 тапкыр тизрәк үсә. Туфракта үсемлекләр еш кына су җитмәүгә дә очрый, ә су беркайчан да җитмәгән булмаган гидропоникада үсемлек саклану халәтендә озаграк кала ала – ул сабыррак.

BBCH 23
Куаклану. Җитешсезлек башы (0 көн)
BBCH 30
21 көннән соң
BBCH 31
Беренче буын – таяну ноктасы
BBCH 32
28 көннән соң
BBCH 37
35 көннән соң
BBCH 30–37 – контрольдәге тикшеренүдә кисәтү тәрәзәсе

BBCH 31 – беренче буын фазасы. Бу мөһим таяну ноктасы, чөнки үсемлек сабак үсеше фазасына күчә, бу вакытта киләчәк уңыш структурасы формалаша. Безнең мәгълүматлар BBCH 30–37 не практик әһәмиятле кисәтү тәрәзәсе итеп карарга мөмкинлек бирә, ләкин һәр басу һәм һәр элемент өчен универсаль чик итеп түгел. Тикшеренү контрольдәге мохиттә үткәрелде, шуңа күрә басу шартларында җитешсезлек башкача үсәргә мөмкин.

Бу сезнең ашлау планыгыз өчен нәрсә аңлата?

Туклыклы элемент җитешсезлеген шикләнсәгез, симптомнар ачык күренгәнне көтмичә, аны мөмкин кадәр иртәрәк тикшерергә һәм бәяләргә кирәк. BBCH 31 – үсемлекнең кирәкле туклыклы матдәләрне алуын тикшерү аеруча мөһим булган таяну ноктасы булырга мөмкин. Соңрак бирелгән элемент үсемлекнең алдагы халәтен яхшыртырга мөмкин, ләкин югалткан куакларны, зарарланган үсү нокталарын яки формалашмаган бөртек башлангычларын кире кайтармаска да мөмкин.

Басу тәҗрибәсеннән

Басуда вакыт берничә тапкыр тизрәк уза

Гидропоникада үсемлектә су һәрвакыт бар, шуңа күрә туклану җитмәү әкрен үсә. Туфракта, безнең агрономнар күзәтүләре буенча, шундый ук җитешсезлек 5–10 көндә, ә корылыкта бары 1–3 көндә үсә. Гидропоникадагы өч атналык ачлык басудагы бер атнага, ә коры чорда берничә көнгә генә тиң булырга мөмкин.

Гидропоника (контрольдәге тикшеренү)~28 көн
Туфрак (басу тәҗрибәсе)5–10 көн
Корылык (басу тәҗрибәсе)1–3 көн

Шуңа күрә басуда берничә көн соңару да инде соң булырга мөмкин: үсемлек башка процессларны кабыза һәм аннары аңа башка элементлар кирәк булырга мөмкин. Җитешсезлекне күзгә күренгәнне көтмичә үлчәргә кирәк.

Ни өчен күз җитешсезлекне күрми?

Кеше күзе төсне өч төрле колбочка ярдәмендә генә күрә, алар зәңгәр (~440 нм), яшел (~545 нм) һәм сары-кызыл (~565 нм) яктылыкка иң сизгер, һәм бөтен яктылыкны өч сигналга кайтара (Webvision). Якын инфракызыл яктылыкны ул бөтенләй күрми. Ә үсемлек бик күп төрле дулкын озынлыгын йота һәм чагылдыра, һәм җитешсезлеккә бәйле үзгәрешләр аның чагылу спектрында күренгән симптомнарга караганда иртәрәк күренә (Petrauskas et al., 2026).

Шуңа күрә «яшерен ачлык» дип аталган күренеш бернинди күренгән симптомнарсыз уңышны 10–35% ка киметә ала, ә 20% тан кимрәк үсеш аермаларын күз белән күрү кыен (GRDC, 2010). Басуга карыйсыз – бик әйбәт күренә, яхшы уңыш көтәсез, ләкин чынлыкта ул зуррак булырга мөмкин иде.

Басудагы вакытлар UAB „Žemdirbių konsultacijos“ агрономнары күзәтүләренә нигезләнгән; алар гидропоника тикшеренүе нәтиҗәсе түгел.

Практик белгеч нәтиҗәләре

SmartAgrometer җитешсезлек күрсәткәндә нәрсә эшләргә

Һәр җитешсезлекне бер төрле коткарырга кирәкми. Кайвакыт дөрес карар – басуга акча салуны туктату һәм ул ашламаларны башка, яхшырак басуга бирү. Түбәндә – безнең тикшеренүләрдән һәм басудагы эштән практик агроном ясаган нәтиҗәләр.

N
Яфраклар аша коткарып була

Үсемлекләр азотны яфраклар аша шактый нәтиҗәле үзләштерә. Азот җитмәгәндә яфраклар аша 10–20 кг азот бирергә мөмкин.

P
Иртә генә коткарырга

Яфраклар аша фосфорның берничә килограммын гына нәтиҗәле бирергә мөмкин. Фосфорга ихтыяҗ куаклану ахырына кадәр һәм чәчәк атудан шактый алдан иң югары ноктага җитә. Мондый кинәт һәм зур ихтыяҗны туфракта фосфор C классы яки аннан югарырак булганда гына канәгатьләндереп була.

Иртә фазаларда аны яфраклар аша коткарырга тырышу әле мәгънәле. Җитешсезлек сабак үсеше ахырында яки соңрак күренсә, азот ашламасына акча салу инде акланмый: үсемлек фосфор көтәчәк, ян куакларын коя башлаячак, чәчүлек сирәгәячәк, ә кояш сирәк үсентене көйдерәчәк.

Сорарга сигнал: бу басуга әле дә акча салырга кирәкме?

Ca
Акча салуны туктатырга сигнал

Кальций җитешсезлеге – иң начар очрак. Ул күренсә, чәчүлек әкренләп сирәгәя, һәм ул озаграк дәвам иткән саен тизрәк сирәгәя.

Кальций (яки фосфор, азот) җитешсезлеге соң, чәчәк атканда күренсә, барлык бөртек урыннары да файдаланылмаячак, ә бөртекләр җитәрлек крахмал һәм аксым тупламаячак – алар җыерчыклы һәм җиңел булачак.

Кальций җитешсезлеге никадәр иртәрәк күренсә, ул ашламаларны зуррак нормада башка яхшы басуга бирергә нигез шулкадәр көчлерәк.

Үсемлек җайлаша – ләкин кальций аерым очрак

Безнең элеккеге һәм соңгы тикшеренүләр бодайның күпчелек макро- һәм микроэлементлар җитмәүгә шактый яхшы җайлашуын күрсәтә. Кальций – аерым очрак. Җитешсезлек үсемлек өчен җимергеч түгел – ул җайлашу характерында һәм хаос тудырмый.

Үсемлектә киләсе үзгәрешләр турында тиз хәбәр итүче үзенә күрә «почта» системасы бар. Җитмәгән элементның вазифасына карап, саклану механизмы адымлап кабына.

0
Сигнал
«Почта» системасы җитешсезлек турында күренгән симптомнарга кадәр үк хәбәр итә.
1
Эчке запаслар һәм көтү
Үсемлек эчке запасларын куллана – мәсәлән, азотны хлорофиллдан ала. Кайбер процесслар туктый. Калий җитмәгәндә тамырларда P, Ca, Mg, B, Cu, Fe, Mn, Mo һәм Zn җыела башлый: калий бу элементларның барысын да ташый, димәк, «йөк машинасы» юк, һәм үсемлек көтә һәм туплый.
2
Көчле физиологик үзгәрешләр
Җитешсезлек сузылса, үсемлек икенче саклану этабына күчә.
Ca
Аерым очрак – кальций

Кальций күзәнәк диварларын һәм мембраналарны берләштереп тора, үсү нокталарының эшен тәэмин итә һәм күзәнәкләргә бер-берсе белән «сөйләшергә» ярдәм итә. Үсемлекләр кальцийны үзләштерә һәм аның керүен көйли белә. Ләкин кальций озак җитмәсә, үсеш шулкадәр зарарлана ки, соңрак бирелгән кальций инде барысын да төзәтә алмый.

Гидропоникада без кальций җитешсезлеген аерым өйрәнә алдык. Туфракта бу мөмкин түгел, чөнки кальцийсыз туфрак юк – шуңа күрә кальций турында басмалар аз. Безнең тикшеренүдә озаграк кальций җитешсезлеге үсешне көчле басты, ә тулы туклану кире кайтарылгач, үсемлекләр начар торгызылды: кайбер үсеш һәм уңыш билгеләре беркайчан да торгызылмады. Бәлки, эволюция дәвамында үсемлекләр кальций җитмәүгә бик сирәк очрагандыр һәм аңа җайлашырга өйрәнмәгәндер.

Нәтиҗә гади: кальций җитешсезлеген вакытында күрергә һәм бетерергә кирәк. Бу контрольдәге тикшеренү нәтиҗәсе, шуңа күрә төрле сортларда һәм басуларда ул башкача күренергә мөмкин (Petrauskas et al., 2026).

Кальций – известьләү материалы гына түгел. Кальций туфракта хәрәкәтчән, шуңа күрә кислоталы булмаган басуда да үсемлектә кальций җитешсезлеге булырга мөмкин.

Практик агроном һәм VMU докторанты Ernestas Petrauskasның UAB „Žemdirbių konsultacijos“ тикшеренүләре һәм басудагы эше нигезендә ясаган нәтиҗәләре. Фәнни нигез: Petrauskas et al., 2026, Plants 15(7), 1094.

Тәҗрибә фотолары

12 җитешсезлек. Аларны күз белән аера алыр идегезме?

Шул ук көзге бодай тәҗрибәсе: һәр үсемлеккә бер элемент җитмәде. Кайбер аермалар ачык, ләкин күбесе күзгә күренми диярлек – бигрәк тә басуда, анда барлык үсемлекләр дә охшаш. SmartAgrometer җитешсезлекне саннар белән күрсәтә.

Тәҗрибәдәге көзге бодай: барлык туклыклы элементларны алды
Контроль
барлык туклыклы элементларны алды
Тәҗрибәдәге көзге бодай: азот җитмәде
N
азот җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: фосфор җитмәде
P
фосфор җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: калий җитмәде
K
калий җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: кальций җитмәде
Ca
кальций җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: магний җитмәде
Mg
магний җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: күкерт җитмәде
S
күкерт җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: тимер җитмәде
Fe
тимер җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: марганец җитмәде
Mn
марганец җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: бакыр җитмәде
Cu
бакыр җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: цинк җитмәде
Zn
цинк җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: молибден җитмәде
Mo
молибден җитмәде
Тәҗрибәдәге көзге бодай: бор җитмәде
B
бор җитмәде
VMU Авыл хуҗалыгы академиясе теплицасындагы гидропоника тәҗрибәсе, 2025 елның декабре Туклыклы элементлар турында барысы да ↓

12 туклыклы элемент

Һәр элемент бодай өчен нәрсә эшли, аның җитешсезлеге ничек күренергә мөмкин, кайчан иң куркыныч һәм аны соңрак төзәтеп буламы.

Мөһим: симптомнар фәкать чамалы. Аларны сорт, үстерү шартлары, элементларның үзара тәэсире һәм башка стресслар үзгәртә ала. Карточкалардагы «иң куркыныч вакыт» элементның вазифасын һәм бодай үсеш фазаларын гомумиләштерә; фән һәр микроэлемент өчен җитешсезлек озынлыгының шундый ук төгәл басу чиген билгеләмәгән.

Яфрак аша туклындыру: үсемлеккә чынлыкта күпме керә

Макроэлементлар
N, P, K, Ca, Mg, S – дистәләрчә-йөзләрчә кг/га кирәк

Аларның барысын да яфраклар аша бирергә мөмкин, ләкин үсемлеккә нәтиҗәле керә торган күләмнәр төрле һәм чагыштырмача кечкенә. Шуңа күрә яфрак аша макроэлементлар җитешсезлекне тулыландыра яки коткара ала, ләкин нигез туфракка керергә тиеш.

Микроэлементлар
Fe, Mn, Cu, Zn, Mo, B – граммнардан йөзләрчә граммга кадәр/га кирәк

Аларга ихтыяҗны яфраклар аша тулысынча диярлек канәгатьләндерергә мөмкин, һәм алар белән бәйле проблемаларны гадәттә тулысынча чишеп була. Моны бары тик дөрес һәм вакытында эшләргә кирәк.

Кайбер элементлар яфракта берничә сәгать эчендә күренә, ләкин яфракка керү һәм аннан башка органнарга күчү – ике төрле нәрсә. Барысына да туры килә торган бердәм нәтиҗәле процесс юк: барысы да элементка, ашлама формасына, үсеш фазасына һәм һава торышына бәйле. Нәкъ шуңа күрә нәрсә җитмәвен төгәл белү мөһим.

Фәнни әдәбиятта зур күләмдә кирәк булган туклыклы матдәләрне туфракка кертү яхшырак, ә яфрак аша туклындыру аны тулыландыруның экономияле һәм нәтиҗәле ысулы дип ассызыклана – ләкин уңыш өчен җитешсезлекнең дөрес диагнозы кирәк (Fageria et al., 2009). SmartAgrometer нәкъ шуның өчен. Һәр карточкада шул элементны яфрак аша бирү турында тикшеренү табарсыз.

Сезнең хуҗалыкта җитешсезлек күпмегә төшә?

Үз саннарыгызны кертегез. Һәр карточкада тикшеренүләрдә табылган уңыш аермасы еврога әйләндереләчәк (уңыш × процент × бәя). Элемент җитмәгәндә һәм сез аны күрмәгәндә шулкадәр югалтасыз – ә үлчәп, җитмәгәнне биргәндә шулкадәр отарга мөмкин. Чагыштыру өчен: SmartAgrometerның беренче елы 2,200 € тора.

Саннар – билгеле бер тәҗрибәләр нәтиҗәләре, һәр басу өчен гарантия түгел: элемент җитәрлек булган урында отыш юк. Литвадагы биш еллык язгы бодай тәҗрибәсендә яфрак аша микроэлементлар һәм азот уңышны һәр ел саен арттырмады (Žemdirbystė-Agriculture). Шуңа күрә чынлыкта җитмәгән нәрсә белән генә ашлау отышлы – ә моның өчен үлчәргә кирәк. Бу – сценарий, фаразлау түгел: җитешсезлек сирәк кенә бөтен басуны били, шуңа күрә хуҗалык буенча барлыгы мәйданның зарарланган өлеше өчен генә исәпләнә, ә өстәмә ашлау чыгымнары кертелмәгән.

N

Азот

Макроэлемент · безнең тәҗрибәдә өйрәнелде
Нәрсә эшли
Азот – аксымнар, хлорофилл һәм ферментларның нигезе. Яфрак мәйданы, куаклар һәм бөртекләр саны, аксым күләме – барысы да аңа бәйле. Азот җитмәгәндә фотосинтез кими һәм үсемлек азрак биомасса туплый.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
39–50 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Литва һәм Латвиядә азотсыз бодай тәҗрибәләре
36 %
Уртача 8 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
80% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
Германиядә ашланмаган бодай: 11 т/га урынына 2 т/га
Азот уңышка барысыннан да күбрәк тәэсир итә. Литва һәм Латвиядәге азотсыз тәҗрибәләрдә бодай уңышы 39–50% ка түбәнрәк булды, ә Көньяк Германиядә ашланмаган бодай 10,7–11,4 т/га урынына бары 2,0–2,3 т/га бирде. Литвадагы арпа моделендә азот стрессы гына уңышның 54% ына кадәр алып китте. Кузаклылардан яки күпьеллык үләннәрдән соң аерма 7–9% ка кадәр генә булырга мөмкин.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 504 €/ha · якынча 100,800 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 1,120 €/ha
P

Фосфор

Макроэлемент · безнең тәҗрибәдә өйрәнелде
Нәрсә эшли
Фосфор – үсемлекнең энергиясе: ул энергия алмашында, тамыр үсешендә, мембраналарда һәм генетик материалда катнаша. Тамырлану, куаклану һәм башак үсеше өчен мөһим.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
7–8 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Германиянең Dikopshof тәҗрибәсе, 1906–2018
12 %
Уртача 9 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
23% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
фосфорга ярлы яки комлы туфраклар
Фосфорның тәэсире күбесенчә туфрак запасларына бәйле. Германиянең гасырлык Dikopshof тәҗрибәсендә фосфорсыз бодай уңышы 7–8% ка түбәнрәк булды; Финляндиянең ярлы туфракларында – 19% ка кадәр. Туфрак фосфорга бай булган урында аерма юк диярлек – шуңа күрә барлык басулар өчен бердәм сан юк.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 168 €/ha · якынча 33,600 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 322 €/ha
K

Калий

Макроэлемент · безнең тәҗрибәдә өйрәнелде
Нәрсә эшли
Калий су балансын, авызчыкларны, ферментларны һәм шикәр ташуны көйли. Ул күзәнәк «басымын» саклый, үсемлеккә корылыкка түзәргә ярдәм итә һәм сабакны ныгыта.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
11–15 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Литва тәҗрибәләре (Skėmiai, арпа)
13 %
Уртача 7 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
24% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
калий җитмәгән туфраклар, глобаль мета-анализ
Литвадагы калийсыз тәҗрибәләрдә уңыш 11–15% ка түбәнрәк булды. 2026 елгы глобаль мета-анализ калийның бодай уңышын уртача 24% ка, арпаныкын 16,5% ка арттыруын күрсәтә, ләкин бу күбесенчә калий җитмәгән туфраклар. Калий җитәрлек булган урында өстәмә уңыш булмаска мөмкин.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 182 €/ha · якынча 36,400 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 336 €/ha
Ca

Кальций

Макроэлемент · безнең тәҗрибәдә өйрәнелде
Нәрсә эшли
Кальций күзәнәк диварларын һәм мембраналарны берләштереп тора, күзәнәк бүленеше һәм үсеш сигналлары өчен кирәк. Ул иске тукымалардан яңаларына бик аз күчә, шуңа күрә үсә торган яфраклар һәм тамырлар өчен аеруча мөһим.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
юк
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Литвада кальций белән генә басу тәҗрибәләре табылмады
14 %
Уртача 3 тикшеренүдән – чамалы · калькуляторда кулланыла
11–20 %
Көчле, расланган җитешсезлек
башка урыннардагы кальций һәм гипс тәҗрибәләре – фәкать чагыштыру өчен
Кальций җитешсезлеге буенча гына басу тәҗрибәләре юк диярлек: кальцийсыз туфрак юк, ә известьләү тәҗрибәләрендә pH һәм алюминий агулылыгы бер үк вакытта үзгәрә. Башка урыннардагы кальций һәм гипс тәҗрибәләре 11–20% аерма күрсәтә, ләкин бу фәкать чагыштыру өчен. Безнең тикшеренүдә кальций җитешсезлеге иң авыр төзәтелә торганнарның берсе булды – үлчәү аны күрсәтсә, бу җитди сигнал.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 196 €/ha · якынча 39,200 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 280 €/ha
Mg

Магний

Макроэлемент · безнең тәҗрибәдә өйрәнелде
Нәрсә эшли
Магний – хлорофиллның йөрәге: аннан башка фотосинтез юк. Ул ферментлар өчен һәм шикәрне бөртеккә күчерү өчен кирәк.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
4–9 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Польшаның көзге бодае: +0,5–0,9 т/га
9 %
Уртача 5 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
17% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
магний җитмәгән туфраклар
99 басу тикшеренүе һәм 570 чагыштыруның мета-анализы магний белән ашлаганнан соң уңышның уртача 8,5% ка югарырак булуын күрсәтә. Польшаның көзге бодай тәҗрибәләрендә магний уңышны 0,5–0,9 т/га га арттырды. Күпме югалтуыгыз туфрактагы Mg, pH һәм K белән Ca нисбәтенә бәйле.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 126 €/ha · якынча 25,200 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 238 €/ha
S

Күкерт

Макроэлемент · безнең тәҗрибәдә өйрәнелде
Нәрсә эшли
Күкерт аминокислоталар, аксымнар, ферментлар һәм азот алмашы өчен кирәк. Азот белән күкерт пар булып эшли: күкерт җитмәгәндә, туфракта азот булса да, үсемлек азотны начаррак файдалана.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
19–23 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Эстониянең көзге бодай тәҗрибәләре
10 %
Уртача 6 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
33% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
Эстониянең известьле туфраклары, уңайсыз еллар
Эстониянең көзге бодай тәҗрибәләрендә күкерт уңышны уртача 22–23% ка арттырды, ә кайбер елларда известьле туфракларда җитешсезлек уңышның өчтән берен алып китте. 55 тикшеренүнең глобаль мета-анализы тыйнаграк уртача күрсәтә – якынча 4%. Күкерт җитәрлек булганда өстәмә уңыш юк.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 140 €/ha · якынча 28,000 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 462 €/ha
Fe

Тимер

Микроэлемент
Нәрсә эшли
Тимер электрон ташуда, хлорофилл формалашуда һәм фотосинтезда катнаша. Аз кирәк, ләкин җитмәве яфраклар эшен җитди бозып куя.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
≈4 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Польшаның язгы арпа тәҗрибәсе
14 %
Уртача 10 тикшеренүдән – чамалы · калькуляторда кулланыла
20% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
известьле, pH югары туфракларда тимер хлорозы
Тимер җитешсезлеге известьле, pH югары туфракларда иң куркыныч – анда хлороз уңышның 20% ына кадәр алып китә ала. 107 басманың мета-анализы уртача 12% отыш күрсәтә, ләкин Канзас тәҗрибәләрендә тимер 7 басуның 4 ендә генә ярдәм итте. Польшаның арпа тәҗрибәсендә отыш якынча 4% булды. Литва туфракларында көчле тимер җитешсезлеге сирәк.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 196 €/ha · якынча 39,200 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 280 €/ha
Mn

Марганец

Микроэлемент
Нәрсә эшли
Марганец фотосинтез, ферментлар һәм оксидлаштыру стрессыннан саклану өчен кирәк. Ул серкәнең яшәүчәнлеге һәм бөртек формалашуы өчен дә мөһим.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
6–10 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Польшаның язгы арпа тәҗрибәләре
13 %
Уртача 10 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
36% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
Швециянең көзге арпасы; кыштан 33% ка кадәр күбрәк үсемлек исән чыкты
Швециянең көзге арпа тәҗрибәләрендә марганец уңышны 36% ка кадәр арттырды, ә кыштан 33% ка кадәр күбрәк үсемлек исән чыкты. Польшаның арпа тәҗрибәләрендә отыш 6–10% ка җитте, ләкин Польшаның башка бодай тәҗрибәсендә ачык тәэсир булмады. Сортлар бик нык аерыла: марганец җитмәгән басуда 24 бодай сортының уңышы 6–25% ка түбәнрәк булды.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 182 €/ha · якынча 36,400 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 504 €/ha
Cu

Бакыр

Микроэлемент
Нәрсә эшли
Бакыр ферментлар эшчәнлегендә, фотосинтезда, сулышта, лигнин формалашуда (сабак ныклыгы) һәм үрчүдә катнаша. Җитмәве серкәгә һәм башакның уңдырышлылыгына зыян сала.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
5–9 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Польшаның көзге бодае, 5 сортның 3се
7 %
Уртача 10 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
22% ка кадәр
Көчле, расланган җитешсезлек
Канаданың бакыр җитмәгән туфраклары
Польшаның көзге бодай тәҗрибәләрендә бакыр биш сортның өчесендә уңышны 5–9% ка арттырды. Канададагы 115 басу тәҗрибәсенең йомгагы ачык: туфрактагы бакыр 0,4 мг/кг тан ким булганда уңыш тәҗрибәләрнең 87% ында җавап бирде; 0,4–0,8 мг/кг булганда – 16% ында; ә 0,8 мг/кг тан артык булганда – берсендә дә. Бакыр җитмәү серкәне боза, шуңа күрә үсемлек куе күренсә дә, башакта азрак бөртек утыра.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 98 €/ha · якынча 19,600 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 308 €/ha
Zn

Цинк

Микроэлемент
Нәрсә эшли
Цинк күп ферментлар, аксым синтезы, үсешне көйләү һәм тамырлар белән үсентеләрнең нормаль үсеше өчен кирәк.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
≈10 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Польша: 74 язгы бодай тәҗрибәсе, 34 ендә җавап
5 %
Уртача 10 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
10–30 %
Көчле, расланган җитешсезлек
расланган цинк җитешсезлеге
Польшадагы 74 язгы бодай басу тәҗрибәсенең 34 ендә цинк уңышны арттырды – уртача якынча 10% ка. Җитешсезлек расланганда ашлык культуралары уңышы гадәттә 10–30% ка, арпаныкы 16–29% ка кими, ә корылык тәэсирне көчәйтә. Цинк җитәрлек булганда өстәмә уңыш юк.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 70 €/ha · якынча 14,000 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 420 €/ha
Mo

Молибден

Микроэлемент
Нәрсә эшли
Молибден нитратны үсемлек файдалана ала торган азотка әйләндерүче ферментлар өчен кирәк. Шуңа күрә аның җитмәве азот җитешсезлегенә охшаш.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
≈6 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Беларусьның борчак тәҗрибәсе
15 %
Уртача 10 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
15–59 %
Көчле, расланган җитешсезлек
Австралиянең бик кислоталы туфракларындагы бодай
Ашлык культураларында молибден җитмәү сирәк – кузаклылар һәм кәбестәсыманнар сизгеррәк. Австралиянең бик кислоталы туфракларында бодай уңышының җавабы 15–59% ка җитте, Беларусьның борчак тәҗрибәсендә якынча 6%, ә Польшаның соңгы бодай тәҗрибәсендә молибденның аерым отышы табылмады. Куркыныч кислоталы туфракларда иң зур.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 210 €/ha · якынча 42,000 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 826 €/ha
B

Бор

Микроэлемент
Нәрсә эшли
Бор күзәнәк диварлары һәм үсә торган тукымалар өчен мөһим. Бодайда ул аеруча серкә өчен мөһим: бор җитмәгәндә серкә начар үсә һәм бөртекләр начар утыра.
Җитешсезлек күпмегә төшәргә мөмкин
9–15 %
Литвага иң якын тәҗрибәләр
Польшаның көзге бодае, 10 сортның 4се
12 %
Уртача 10 тикшеренүдән · калькуляторда кулланыла
15–50 %
Көчле, расланган җитешсезлек
расланган көчле бор җитешсезлеге
Польшаның көзге бодай тәҗрибәләрендә бор ун сортның дүртесендә уңышны 9–15% ка арттырды; калганнары җавап бирмәде. Беларусьның рапс һәм көнбагыш тәҗрибәләрендә отыш 10–23% ка җитте. Көчле җитешсезлектә бодай уңышы 15–50% ка кимеде – башак формалаша, ләкин бөртекләрнең бер өлеше утырмый.
€ Зарарланган мәйданда: якынча 168 €/ha · якынча 33,600 € – 200 ha
Көчле җитешсезлектә – 700 €/ha

Төп фәнни чыганаклар

  1. Petrauskas, E. et al. (2026). Effects of Macronutrient Deprivation on Spring Wheat Productivity. Plants, 15(7), 1094. doi:10.3390/plants15071094
  2. de Bang, T. C. et al. (2021). The molecular–physiological functions of mineral macronutrients and their consequences for deficiency symptoms in plants. New Phytologist, 229, 2446–2469. doi:10.1111/nph.17074
  3. Lilay, G. H. et al. (2024). Linking the key physiological functions of essential micronutrients to their deficiency symptoms in plants. New Phytologist. doi:10.1111/nph.19645
  4. Rerkasem, B. et al. (2000). Effects of Boron Deficiency on Anther Development and Floret Fertility in Wheat. Annals of Botany, 85(4), 493–500. Сылтама
  5. Response of wheat, pea, and canola to micronutrient fertilization on five contrasting prairie soils (2020). Scientific Reports. PMC7606479
  6. Fageria, N. K. et al. (2009). Foliar fertilization of crop plants. Journal of Plant Nutrition, 32(4), 1044–1064. Сылтама
  7. Zou, C. Q. et al. (2012). Biofortification of wheat with zinc through zinc fertilization in seven countries. Plant and Soil, 361, 119–130. doi:10.1007/s11104-012-1369-2
  8. Dhaliwal, S. S. et al. (2023). Minerals and chelated-based manganese fertilization influences the productivity, uptake, and mobilization of manganese in wheat. Frontiers in Plant Science, 14, 1163528. doi:10.3389/fpls.2023.1163528
  9. Brennan, R. F. (1990). Effectiveness of some copper compounds applied as foliar sprays in alleviating copper deficiency of wheat. Australian Journal of Experimental Agriculture, 30(5), 687–691. doi:10.1071/EA9900687
  10. Korzeniowska, J. (2008). Response of ten winter wheat cultivars to boron foliar application. Agronomy Science, 63(4). Сылтама
  11. Razmjoo, J., Ghafari, H. (2015). Response of durum wheat to foliar application of varied sources and rates of iron fertilizers. Journal of Agricultural Science and Technology, 17(2), 321–331. Сылтама
  12. Zoz, T. et al. (2012). Foliar fertilization with molybdenum in wheat. Semina: Ciências Agrárias, 33(2), 633–638. doi:10.5433/1679-0359.2012v33n2p633
  13. Asfaw, A. G. et al. (2025). Yield-limiting nutrients for wheat production in Farta to Lay Gayint districts of the Amhara Region in Northwest Ethiopia. Frontiers in Agronomy, 7, 1541332. doi:10.3389/fagro.2025.1541332
  14. Wassie et al. (2015). A study of wheat leaf nutrient concentrations and soil fertility. Springer Nature.
  15. Jones et al. (2003). Phosphorus concentration thresholds for spring wheat. Journal of Plant Nutrition (Taylor & Francis).
  16. Shi et al. (2019); Ma et al. (2010). Effect of phosphorus on wheat ear and grain development.
  17. Gülüt et al. (2021). A study of wheat N and S nutrition and the tissue N:S ratio.
  18. Zhao et al. (2018). The link between sulphur and nitrogen nutrition in wheat.
  19. Zhou et al. (2024). Meta-analysis of wheat iron fertilisation and yield response. ScienceDirect.
  20. Nayyar et al. (1986, 1990); Sharma et al. (1996); Graham et al. (1985). Studies on manganese diagnosis and field correction in wheat.
  21. Rashid, A. et al. (2005). Zinc fertilisation trials in zinc-deficient wheat fields.
  22. Arlauskienė, A., Cesevičienė, J., Šlepetienė, A. (2020). Žemdirbystė-Agriculture, 107(3). Joniškėlis, Lithuania.
  23. Staugaitis, G., Poškus, K., Brazienė, Z., Paltanavičius, V. (2021). Žemdirbystė-Agriculture, 108(3). Rumokai, Lithuania.
  24. Mažvila, J. et al. (2007). Dependence of crop yield and quality on long-term nitrogen, phosphorus and potassium fertilisation on sandy loam (in Lithuanian). Žemdirbystė, 94(3), 3–17.
  25. Litke, L., Gaile, Z., Ruža, A. (2017). Research for Rural Development; (2019). Agronomy Research, 17(2). Latvia.
  26. Hlisnikovský, L. et al. (2023). Plants, 12(6), 1392; (2024). Plants, 13(6), 802. doi.org/10.3390/plants13060802
  27. Leonte, A. et al. (2026). Yield and Grain Quality Response of Winter Wheat to Different Nitrogen and Phosphorus Fertilization Doses. Nitrogen, 7(3), 97.
  28. Janušauskaitė, D., Lazauskas, S. (2007). Žemdirbystė, 94(3), 33–46. Dotnuva, Lithuania.
  29. Saarela, I. et al. (2006). Effects of repeated phosphorus fertilisation on field crops in Finland 1–2. Agricultural and Food Science, 15.
  30. Valkama, E., Uusitalo, R., Turtola, E. (2011). Yield response models to phosphorus application: a research synthesis of Finnish field trials. Nutrient Cycling in Agroecosystems. doi.org/10.1007/s10705-011-9434-4
  31. von Tucher, S., Hörndl, D., Schmidhalter, U. (2018). Ambio, 47, 41–49. doi.org/10.1007/s13280-017-0970-2
  32. Márton, L. (2008). Cereal Research Communications, 36(3), 511–522. Hungary.
  33. Sun, Z. et al. (2024). Effects of Nutrient Deficiency on Crop Yield and Soil Nutrients under Winter Wheat–Summer Maize Rotation. Agronomy, 14, 2690.
  34. Arbačauskas, J. et al. (2023). The Influence of Mineral NPK Fertiliser Rates on Potassium Dynamics in Soil. Plants, 12(21), 3700. Skėmiai, Lithuania. doi.org/10.3390/plants12213700
  35. Mikšytė, E. (2009). Effect of potassium fertiliser forms, rates and their combinations with EPSO Microtop on barley yield. Master's thesis, LŽŪU (in Lithuanian).
  36. Andrzejewska, A., Przygocka-Cyna, K., Grzebisz, W. (2025). Balanced Fertilization of Winter Wheat with Potassium and Magnesium. Sustainability, 17(15), 6705. Poland.
  37. He, B. et al. (2022). Effect of Different Long-Term Potassium Dosages on Crop Yield and Potassium Use Efficiency in the Maize–Wheat Rotation System. Agronomy, 12(10), 2565.
  38. Liang, G., Schlesinger, W. H. (2026). Potassium fertilization enhances both cereal yield and soil organic carbon: a meta-analysis. Nature Communications, 17, 4521.
  39. Engel, R. E. Spring Wheat Response to Potassium and Chloride. Fertilizer Facts 18, Montana State University.
  40. Abbas, F. et al. (2023). Role of Gypsum in Conserving Soil Moisture, Macronutrients Uptake and Improving Wheat Yield in the Rainfed Area. Water, 15(6), 1011. doi.org/10.3390/w15061011
  41. Michalovicz, L. et al. (2014). Soil fertility, nutrition and yield of maize and barley with gypsum application on soil surface in no-till. Revista Brasileira de Ciência do Solo, 38(5).
  42. Roy Chowdhury, A. et al. (2019). Efficacy of calcium chloride and arginine foliar spray in alleviating terminal heat stress in late-sown wheat. Journal of Agricultural Science, 157(6).
  43. Grzebisz, W., Potarzycki, J. (2022). Effect of Magnesium Fertilization Systems on Grain Yield Formation by Winter Wheat during the Grain-Filling Period. Agronomy, 12(1), 12. Poland. doi.org/10.3390/agronomy12010012
  44. Wang, Z. et al. (2020). Magnesium Fertilization Improves Crop Yield in Most Production Systems: A Meta-Analysis. Frontiers in Plant Science, 10, 1727. doi.org/10.3389/fpls.2019.01727
  45. Wang, Y. et al. (2025). Effects of moderate magnesium application on rice milling quality, nutritional value and eating quality. Frontiers in Sustainable Food Systems.
  46. Niaz, A. et al. (2020). Growth, chlorophyll content and productivity responses of maize to magnesium sulphate application in calcareous soil. Open Agriculture, 5(1), 792–800.
  47. Järvan, M. et al. (2008). The effect of sulphur fertilization on yield, quality of protein and baking properties of winter wheat. Agronomy Research, 6(2), 459–469. Estonia.
  48. Järvan, M. (2012). Lehekaudselt antud väävli mõju talinisu saagikusele ja saagi kvaliteedile. Agraarteadus. Estonia.
  49. Staugaitienė, R., Šlepetienė, A., Žičkienė, L. (2013). Effect of sulphur fertilisation on spring wheat yield and quality (in Lithuanian). Žemės ūkio mokslai, 20(4), 266–275.
  50. Tabak, M. et al. (2020). Efficiency of Nitrogen Fertilization of Winter Wheat Depending on Sulfur Fertilization. Agronomy, 10(9), 1304. Poland.
  51. Kulig, B. et al. (2025). Optimalization of Nitrogen and Sulfur Fertilization of Hypoallergenic Winter Wheat Lines. Sustainability, 17(21), 9844. Poland.
  52. Roa, G. A. et al. (2024). Meta-analysis of the effect of sulphur fertilisation on wheat yield and protein. Nitrogen, 5(3), 37.
  53. Taskin, M. B., Gunes, A. (2022). Iron Biofortification of Wheat Grains by Foliar Application of Nano Zero-valent Iron (nZVI) and Other Iron Sources with Urea. Journal of Soil Science and Plant Nutrition. Turkey.
  54. Sobolewska, M. et al. (2020). Effect of Habitat and Foliar Fertilization with K, Zn and Mn on Winter Wheat Grain and Baking Qualities. Agronomy, 10(2), 276. Poland.
  55. Zulfiqar, U. et al. (2021). Manganese Supply Improves Bread Wheat Productivity, Economic Returns and Grain Biofortification under Conventional and No Tillage Systems. Agriculture, 11(2), 142.
  56. Yang, N. et al. (2025). Exogenous Manganese Sulfate Application on Wheat Grain Yield and Carotenoids. Agronomy, 15(9), 2190.
  57. Jaidka, M. et al. (2026). Agricultural Science Digest, D-6511. Punjab, India.
  58. Bansal, R. L., Nayyar, V. K. (1998). Indian Journal of Agricultural Sciences, 68(2).
  59. Shahrajabian, M. H. et al. (2020). Effect of manganese sulphate on wheat yield, Iran (cited in Jaidka et al., 2026).
  60. Dhaliwal, S. S. et al. (2023). Minerals and chelated-based manganese fertilization influences the productivity, uptake, and mobilization of manganese in wheat. Frontiers in Plant Science, 14, 1163528.
  61. Reuter, D. J. (1972); Warooka trials 1963–1969, South Australia (farmtrials.com.au).
  62. Stewart, Z. P. et al. (2021). Effect of Foliar Micronutrients (B, Mn, Fe, Zn) on Maize Grain Yield, Micronutrient Recovery, Uptake, and Partitioning. Plants, 10(3), 528. USA.
  63. Zulfiqar, U. et al. (2020). Iron Nutrition Improves Productivity, Profitability, and Biofortification of Bread Wheat under Conventional and Conservation Tillage Systems. Journal of Soil Science and Plant Nutrition. Pakistan.
  64. Khatun et al. (2024). Effect of zinc and iron fertilization on yield of wheat. Bangladesh.
  65. Hao, B. et al. (2021). Effects of foliar application of micronutrients on concentration and bioavailability of zinc and iron in wheat landraces and cultivars. Scientific Reports, 11. China.
  66. Singh, K. K. et al. (2026). Iron Fertilization Strategies for Improving Yield and Economic Returns of Aerobic Direct-Seeded Rice. International Journal of Advanced Biochemistry Research, 10(3). India.
  67. Ali, S., Shah, S., Arif, M. (2021). Agronomic Biofortification with Zinc and Iron for the Improvement of Wheat Phenology and Yield. Sarhad Journal of Agriculture. Pakistan.
  68. Niyigaba, E. et al. (2019). Winter Wheat Grain Quality, Zinc and Iron Concentration Affected by a Combined Foliar Spray of Zinc and Iron Fertilizers. Agronomy, 9(5), 250. China.
  69. Liszewski, M., Błażewicz, J. (2018). Polish Journal of Agronomy, 35, 83–88. Poland, spring barley.
  70. Rahman, N., Schoenau, J. (2022). Bioavailability, Speciation, and Crop Responses to Copper, Zinc, and Boron Fertilization in South-Central Saskatchewan Soil. Agronomy, 12(8), 1837. Canada.
  71. WARC, NARF, CLC (2022). Evaluating the 4R Principles for Copper Application on Wheat Yield and Seed Quality. ADOPT ataskaita, Saskatchewan, Canada.
  72. Franzen, D. W., McMullen, M. V., Mosset, D. S. (2008). Spring Wheat and Durum Yield and Disease Responses to Copper Fertilization of Mineral Soils. Agronomy Journal, 100(2), 371–375. North Dakota, USA.
  73. Karamanos, R. E. et al. (2004). Canadian Journal of Plant Science, 84, 47–56. Manitoba, Canada.
  74. Hoess, T., Heard, J. (~2002). On Farm Testing to Determine Optimum Copper Placement and Sources for Wheat. Manitoba Agriculture and Food.
  75. Alberta Agriculture (1999). Copper Deficiency: Diagnosis and Correction. Agdex 532-3. Canada.
  76. Irmes, K. et al. (2023). The Effect of Foliar Zinc Application on the Leaf Chlorophyll Concentrations and Grain Yields of the Winter Wheat in the Field Experiments of Two Seasons. Agronomy, 13(6), 1640. Hungary.
  77. Ram, H., Rashid, A., Zhang, W. et al. (2016). Biofortification of wheat, rice and common bean by applying foliar zinc fertilizer along with pesticides in seven countries. Plant and Soil, 403, 389–401.
  78. Hui, X. et al. (2025). Zinc agronomic biofortification in wheat and its drivers: a global meta-analysis. Nature Communications. doi.org/10.1038/s41467-025-58397-y
  79. Huang, T. et al. (2024). Response of Wheat Zinc Nutrition to Zinc Fertilization into Soils with Variable Available Zinc. Scientia Agricultura Sinica, 57(14), 2815–2826. China.
  80. Tsyganov, A. R., Vildflush, O. I. (2004). Izvestija Nacionalnoj akademii nauk Belarusi, serija agrarnych nauk, 3. Belarus, peas.
  81. Vasin, A. V. et al. (2021). Zernobobovyje i krupjanyje kultury, 4, 32–38. Russia (Samara), soybean.
  82. Kabylbekova, G. et al. (2024). Effect of pre-sowing treatment of soybean seeds with inoculant and microelements. OCL, 31, 3. Kazakhstan.
  83. Marcondes, J. A. P., Caires, E. F. (2005); Gris, E. P. et al. (2005). Molybdenum fertilisation field trials with soybean, Paraná, Brazil (cited in “Soybean Yield Responses to Micronutrient Fertilizers”, IntechOpen).
  84. Apresyan, O. G., Bulavin, L. A. (trials 2011–2013). Effect of Ecolist Mono Bor on winter and spring oilseed rape. Scientific and Practical Centre for Arable Farming, NAS of Belarus.
  85. Grodno State Agrarian University (trials 2007–2008). Effect of boric acid on winter oilseed rape yield. Belarus.
  86. Goncharuk, V. A. (2013). Effect of boron fertilisers on sunflower yield (trials 2010–2012). Grodno State Agrarian University, Belarus.
  87. Soylu, S. et al. (2005). Responses of Irrigated Durum and Bread Wheat Cultivars to Boron Application in a Low Boron Calcareous Soil. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 29(4), 275–286.
  88. Rashid, A. et al. (2011). Boron Deficiency in Rainfed Wheat in Pakistan: Incidence, Spatial Variability and Management Strategies. Journal of Plant Nutrition.
  89. Ahmad, R., Irshad, M. (2011). Effect of boron application time on yield of wheat, rice and cotton crop in Pakistan. Pakistan.
  90. Žydelis, R. et al. (2025). Modeling study on optimizing water and nitrogen management for barley in marginal soils. Plants, 14(5), 704. Lithuania.
  91. Mittermayer, M. et al. (2024). Effects of different nitrogen fertilization systems on crop yield and nitrogen use efficiency. Heliyon, 10(7), e28065. Germany.
  92. Antošovský, J. et al. (2024). The effect of nitrogen-sulphur fertilizer with nitrification inhibitor on winter wheat nutrition. Heliyon, 10(12), e33035. Czech Republic.
  93. Klikocka, H., Cybulska, M. (2020). The effect of nitrogen and sulfur fertilization on the grain yield and quality characteristics of spring wheat. Agronomy Science, 75(3), 65–74. Poland.
  94. Seidel, S. J. et al. (2021). The long-term Dikopshof trial (1906–2018): wheat yield without phosphorus. Germany.
  95. Stoltz, E., Wallenhammar, A.-C. (2014). Manganese application increases winter hardiness in barley. Field Crops Research, 164, 148–153. Sweden.
  96. Jhanji, S. et al. (2013). Screening diverse wheat genotypes for manganese efficiency. Field Crops Research, 154, 127–132.
  97. Stępień, A., Wojtkowiak, K. (2019). Nitrogen and manganese fertiliser effects on winter wheat. Journal of Elementology, 24(2), 661–675. Poland.
  98. Jarecki, W. (2026). Response of winter wheat to foliar fertilization with microelements. Journal of Elementology, 31(2), 329–341. Poland.
  99. Godsey, C. B. et al. (2003). Correcting Iron Deficiency in Corn with Seed Row–Applied Iron Sulfate. Agronomy Journal, 95, 160–166. USA.
  100. Karamanos, R. E., Goh, T. B., Harapiak, J. T. (2003). Determining wheat responses to copper in prairie soils. Canadian Journal of Soil Science, 83(2), 213–221. Canada, 115 trials.
  101. Korzeniowska, J. (2004). Potrzeby nawożenia pszenicy jarej cynkiem. Cz. II – 74 field trials. Poland.
  102. Bağcı, S. A. et al. (2007). Effects of Zinc Deficiency and Drought on Grain Yield of Field-grown Wheat Cultivars in Central Anatolia. Journal of Agronomy and Crop Science.
  103. Güneş, A. et al. (2003). Effects of Boron Fertilization on the Yield and Some Yield Components of Bread and Durum Wheat. Turkish Journal of Agriculture and Forestry.
  104. Wróbel, S. (2008). Effects of foliar fertilization with boron depending on soil moisture and reaction. Agronomy Science. Poland.
  105. Bhatti, S. M. et al. (2024). Enhancing iron concentration in bread wheat through Fe-EDTA fortification. Eurasian Journal of Soil Science, 13(1). Pakistan. doi.org/10.18393/ejss.1394446
  106. Tobiasz-Salach, R., Jańczak-Pieniążek, M., Bobrecka-Jamro, D. (2018). Assessing the impact of foliar fertilization with manganese and copper on spring barley. Polish Journal of Agronomy, 35, 59–64.
  107. Stadnik, B., Tobiasz-Salach, R., Migut, D. (2024). Influence of Foliar Application of Microelements on Yield and Yield Components of Spring Malting Barley. Agriculture, 14(3), 505.
  108. Korzeniowska, J., Stanisławska-Glubiak, E. (2011). The effect of foliar application of copper on content of this element in winter wheat grain. Polish Journal of Agronomy, 4, 3–6.
  109. Ram, H. et al. (2024). Impact of foliar application of iron and zinc fertilizers on grain iron, zinc, and protein contents in bread wheat. Frontiers in Nutrition, 11, 1378937.
  110. Sordi, A. et al. (2021). Agronomic biofortification of rice and wheat with zinc: A metanalytical study. Research, Society and Development.
  111. Brennan, R. F., Bolland, M. D. A. (2007). Molybdenum for wheat on acidic soils of Western Australia.
  112. Oliveira, S. L. et al. (2022). Molybdenum Foliar Fertilization Improves Photosynthetic Metabolism and Grain Yields of Field-Grown Soybean and Maize. Frontiers in Plant Science, 13. doi.org/10.3389/fpls.2022.887682
  113. Saquee, F. S. et al. (2023). A review of the role of molybdenum in plant nutrition.
  114. Guanzon, I. M., Tuazon, E. D. (2026). Molybdenum fertilization enhances nodulation and seed yield of soybean under field conditions. Discover Plants, 3, 102.
  115. Graham, R. D. (1975). Male sterility in wheat plants deficient in copper. Nature, 254, 514–515.
  116. Korzeniowska, J., Stanisławska-Glubiak, E. (2009). Response of Polish winter wheat varieties to copper fertilisation.
  117. Brennan, R. F., Bolland, M. D. A. (2007). Molybdenum deficiency in wheat on acidic sandy soils of Australia.
  118. Huang, L., Pant, J., Dell, B., Bell, R. W. (2000). Effects of boron deficiency on anther development and floret fertility in wheat. Annals of Botany, 85(4), 493–500. doi:10.1006/anbo.1999.1095
  119. Rashid, A. et al. (2011). Boron deficiency in rainfed wheat in Pakistan: incidence, spatial variability and management strategies. Journal of Plant Nutrition, 34(4), 600–613. doi:10.1080/01904167.2011.538286
  120. Rerkasem, B., Saunders, D. A., Dell, B. (1989). Grain set failure and boron deficiency in wheat in Thailand. Journal of Agriculture, 5(1).
  121. Subedi, K. D. et al. (1998). Cold temperatures and boron deficiency caused grain set failure in spring wheat. Field Crops Research, 57(3), 277–288. doi:10.1016/S0378-4290(97)00148-2
  122. Soylu, S. et al. (2005). Responses of irrigated durum and bread wheat cultivars to boron application in a low boron calcareous soil. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 29(4), 275–286.
  123. Lancashire, P. D. et al. (1991). A uniform decimal code for growth stages of crops and weeds. Annals of Applied Biology, 119(3), 561–601. doi:10.1111/j.1744-7348.1991.tb04895.x
  124. Five-year foliar fertilisation trial with spring wheat in Lithuania. Žemdirbystė-Agriculture.
  125. Yao, Y. et al. (2025). Foliar nitrogen application enhances nitrogen assimilation and modulates gene expression in spring wheat leaves. Agronomy, 15(7), 1688. doi:10.3390/agronomy15071688
  126. Gong, Y.-H. et al. (2026). Foliar ¹⁵N-urea absorption and translocation in wheat with contrasting senescence patterns at late growth stage. Scientific Reports, 16, 7174. doi:10.1038/s41598-026-39067-5
  127. Rawluk, C. D. L., Racz, G. J., Grant, C. A. (2000). Uptake of foliar or soil application of ¹⁵N-labelled urea solution and its effect on wheat grain yield and protein. Canadian Journal of Plant Science, 80(2), 331–334. doi:10.4141/P99-098
  128. Fernández, V., Gil-Pelegrín, E., Eichert, T. (2021). Foliar water and solute absorption: an update. The Plant Journal, 105(4), 870–883. doi:10.1111/tpj.15090
  129. Malik, R. et al. (2024). Wheat response to foliar-applied phosphorus is determined by soil phosphorus buffering. Agronomy, 14(8), 1630. doi:10.3390/agronomy14081630
  130. Ishfaq, M. et al. (2023). Foliar-applied potassium triggers soil potassium uptake by improving growth and photosynthetic activity of wheat and maize. Journal of Plant Nutrition, 46(11), 2691–2706. doi:10.1080/01904167.2022.2160748
  131. Barlas, N. T. et al. (2023). Evaluating leaf wettability and salt hygroscopicity as drivers for foliar absorption. Plants, 12(12), 2357. doi:10.3390/plants12122357
  132. Zang, F. et al. (2024). Effect of sulfur and potassium foliar applications on wheat grain protein quality. Field Crops Research, 319, 109639.
  133. Singh, C. et al. (2024). Impact of foliar application of iron and zinc fertilizers on grain iron, zinc, and protein contents in bread wheat. Frontiers in Nutrition, 11, 1378937. doi:10.3389/fnut.2024.1378937
  134. Zulfiqar et al. (2023). A wheat study on foliar manganese sources.
  135. Fouad, A. et al. (2020). Efficacy of copper foliar spray in preventing copper deficiency of rainfed wheat grown in a calcareous soil. Journal of Plant Nutrition, 43(11), 1617–1626. doi:10.1080/01904167.2020.1739294
  136. Doolette, C. L. et al. (2018). Foliar application of zinc sulphate and zinc EDTA to wheat leaves: differences in mobility, distribution, and speciation. Journal of Experimental Botany, 69(18), 4469–4481. doi:10.1093/jxb/ery236
  137. Stangoulis, J. C. R. et al. (2001). Boron supply into wheat ears whilst still enclosed within leaf sheaths.
  138. Wu, W. et al. (2025). Enhancing wheat yield and quality through late-season foliar nitrogen application: a global meta-analysis. Agronomy, 15(5), 1058. doi:10.3390/agronomy15051058
  139. Zhu, X. H. et al. (2017). Factors contributing to the benefits of foliar nitrogen application for wheat in a sub-tropical winter environment. Journal of Crop Improvement. Сылтама
  140. Peirce, C. A. E. et al. (2019). The timing of application and inclusion of a surfactant are important for absorption and translocation of foliar phosphoric acid by wheat leaves. Frontiers in Plant Science, 10, 1532. doi:10.3389/fpls.2019.01532
  141. McBeath, T. M. et al. (2020). Assessment of foliar-applied phosphorus fertiliser formulations to enhance phosphorus nutrition and grain production in wheat. Crop & Pasture Science, 71(9), 795–806. doi:10.1071/CP20241
  142. Gu, X. et al. (2021). Effects of the foliar application of potassium fertilizer on the grain protein and dough quality of wheat. Agronomy, 11(9), 1749. doi:10.3390/agronomy11091749
  143. Zoz, T. et al. (2016). Foliar application of calcium and boron improves the spike fertility and yield of wheat. Bioscience Journal, 32(4), 873–880. doi:10.14393/BJ-v32n4a2016-29714
  144. Ceylan, Y. et al. (2016). Magnesium applications to growth medium and foliage affect the starch distribution, increase the grain size and improve the seed germination in wheat. Plant and Soil, 406, 145–156. doi:10.1007/s11104-016-2871-8
  145. Järvan, M. Lehekaudselt antud väävli mõju talinisu saagikusele, saagi kvaliteedile ja küpsetusomadustele. Agraarteadus. Сылтама (PDF)
  146. Lester, D. (2010). Plant tissue testing – an under-utilised tool for diagnosing hidden hunger in crops. GRDC Update Papers. Сылтама
  147. Kalloniatis, M., Luu, C. Color Perception. Webvision: The Organization of the Retina and Visual System. Сылтама

Әле вакыт барында нәрсә җитмәгәнен үлчәгез

SmartAgrometer сатып алу